Zaburzenia lękowe a depresja – podobieństwa i różnice

Zaburzenia lękowe i depresja należą do dwóch najczęściej diagnozowanych zaburzeń nastroju. Ich charakterystyka kliniczna jest na tyle zbliżona, że niejednokrotnie postawienie diagnozy nastręcza wielu trudności. Sprawę komplikuje fakt, że u wielu pacjentów zaburzenia lękowe współwystępują z zaburzeniami depresyjnymi, prowadząc do wzajemnego nasilenia objawów.

Obie choroby wiążą się z olbrzymim cierpieniem i znacząco utrudniają funkcjonowanie społeczne. Jak odróżnić zaburzenia nerwicowe od depresji? I czy jest to warunek konieczny skutecznego leczenia?

Objawy depresji lękowej

Depresja to złożony zespół objawów wpływających na przeżywane emocje i zachowanie. Objawy depresji to m.in.:

• dojmujący smutek i uczucie przygnębienia,
• poczucie beznadziei i lęk,
• utrata zainteresowania codziennymi aktywnościami, które wcześniej były źródłem przyjemności i satysfakcji,
• brak energii,
• niskie poczucie własnej wartości i niska samoocena,
• zmiany apetytu (osłabienie apetytu lub, przeciwnie, jego zwiększenie),
• zaburzenia snu (bezsenność lub nadmierna senność),
• problemy z koncentracją,
• w cięższych przypadkach: myśli samobójcze oraz próby samobójcze.

Aby mówić o depresji (a nie o przejściowym obniżeniu nastroju związanym np. z problemami w pracy), objawy muszą utrzymywać się przez większość dnia, niemal codziennie, przez minimum dwa tygodnie i nie mogą być skutkiem innych schorzeń somatycznych, np. problemów z tarczycą.

Czym są zaburzenia lękowe?

Lęk jest naturalną i fizjologiczną emocją. Ostrzega przed zagrożeniem, motywuje do działania, chroni przed podejmowaniem zbyt ryzykownych działań. Bez lęku trudno byłoby nam unikać niebezpieczeństw i dążyć do realizacji celów. Problemem staje się lęk nadmierny, powodujący znaczne uczucie niepokoju i napięcia, uniemożliwiający codzienne funkcjonowanie.

Objawy zaburzeń lękowych obejmują:

• nadmierne zamartwianie się, tworzenie czarnych scenariuszy,
• wzmożona drażliwość i napięcie,
• poczucie utraty kontroli.

Dla nerwicy lękowej charakterystyczne są również objawy fizyczne lęku (tzw. objawy somatyczne), do których zalicza się m.in.:

• kołatanie serca,
• zaburzenia przewodu pokarmowego (rozstrój żołądka),
• nadciśnienie i przyspieszone tętno,
• problemy ze snem i koszmary senne,
• problemy skórne,
• zgrzytanie zębami.

Rodzaje zaburzeń lękowych

Zaburzenia lękowe to szeroka grupa zaburzeń, wśród których wyróżnia się:

• zaburzenia lękowe uogólnione: przewlekłe zamartwianie się różnymi aspektami życia, któremu towarzyszy poczucie zagrożenia oraz przewidywanie najgorszych scenariuszy związanych z przyszłością,
• fobie społeczne: intensywny lęk przed staniem się obiektem oceny przez innych ludzi,
• zaburzenia lękowe z paniką: nagłe epizody ekstremalnie silnego lęku, często z bólem w klatce piersiowej i przyspieszonym biciem serca,
• fobie specyficzne: irracjonalne lęki np. przed zamkniętymi przestrzeniami czy określonymi gatunkami zwierząt,
• zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD): nierozerwalnie związane ze sobą natrętne myśli i przymusowe zachowania, mające na celu ograniczenie obsesji.
• zespół stresu pourazowego (PTSD): lęk i ataki paniki będące wynikiem traumatycznych wydarzeń.

Różnice między depresją a lękiem

Skoro depresji może towarzyszyć lęk, a jednym z objawów zaburzeń lękowych jest obniżenie nastroju, jak odróżnić od siebie te dwa odrębne zaburzenia?

Jedną ze wskazówek diagnostycznych może być rodzaj dominujących objawów i ich nasilenie. Zwykle w depresji mamy do czynienia z przewlekłym smutkiem, niepokojem i brakiem motywacji i energii. Zaburzenia lękowe częściej mają charakter „uderzeniowy”: napady lęku pojawiają się w konkretnych sytuacjach albo pod wpływem określonych bodźców.

Również sam lęk w przebiegu zaburzeń depresyjno-lękowych ma innych charakter. W depresji pacjenci doświadczają tzw. lęku wolnopłynącego – przewlekłego i niezależnego od czynników zewnętrznych.

Dodatkowo, w niektórych przypadkach pacjenci cierpiący na zaburzenia lękowe częściej mieweją problemy z kontrolowaniem własnych emocji i reakcji na stres.

Dowiedz się więcej: Różne oblicza lęku – zaburzenia lękowe, ADHD i OCD

Depresja lękowa, czyli zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane

Poprzeczkę w diagnostyce podnosi fakt, że poza nakładającymi się objawami, częste jest współwystępowanie zaburzeń depresyjnych i lękowych.

Szacuje się, że blisko 50 proc. osób z depresją miało w życiu jedno lub więcej zaburzeń lękowych. Podobnie wygląda zależność z drugiej strony: nawet 70 proc. pacjentów z nadmiernym lękiem doświadcza depresji.

Zależności te mogą wynikać z faktu, że przyczyny depresji lękowej i lęku są podobne i obejmują:

• uwarunkowania genetyczne: największe nakładanie się czynników genetycznych występuje między depresją a lękiem uogólnionym – cechą osobowości silnie związaną z obiema chorobami jest neurotyczność, która również ma podłoże genetyczne,
• czynniki środowiskowe: z depresją, jak i z lękiem, powiązano m.in. traumę w dzieciństwie, zaniedbanie, sposób wychowania oraz przewlekły stres,
• na poziomie neurologicznym zaobserwowano wspólne zmiany w niektórych obszarach mózgu, które wpływają na regulację emocji, trudności w planowaniu, podejmowaniu decyzji czy utrzymywaniu uwagi.

 

A co jeśli depresja lękowa i lęk to tak naprawdę to samo?

Współczesne badania coraz częściej sugerują, że depresja i lęk mogą nie być całkowicie odrębnymi chorobami, a różnymi przejawami tego samego biologiczno-psychologicznego kontinuum zaburzeń wewnętrznych. Zgodnie z tą teorią, różnice między nimi mogą wynikać z indywidualnych predyspozycji oraz narażenia na stresory. Lęk jest silniej związany z poczuciem zagrożenia, a depresja z poczuciem beznadziei i brakiem nagrody.

Za czynniki biologiczne odpowiedzialne za rozwój zaburzeń wewnętrznych uznaje się:

• zaburzenia w osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA), warunkującej odpowiedź na stres,
• zaburzone działanie układu serotoninergicznego i noradrenergicznego,
• nieprawidłowości szlaków limbiczno-czołowych – struktur łączących reakcje emocjonalne z racjonalną kontrolą.

Jakie ma to konsekwencje dla leczenia?

Czy odejście od sztywnego stawiania diagnoz miałoby wpływ na leczenie depresji lękowej i zaburzeń lękowych? Niekoniecznie, bo terapia, choć oczywiście dobierana do indywidualnych potrzeb pacjenta, jest podobna. W procesie leczenia zaburzeń lękowych oraz depresyjnych zastosowanie znajdują:

• psychoterapia (terapia poznawczo-behawioralna i inne rodzaje terapii psychologicznej dążące do ograniczenia wycofania emocjonalnego i katastrofizacji),
• interwencje oparte na uważności (mindfulness) i regulacji emocji, pomocne w większości zaburzeń psychicznych,
• leczenie farmakologiczne (leki przeciwdepresyjne – selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i leki przeciwlękowe).

Ten artykuł nie stanowi porady medycznej. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Jeśli cierpisz z powodu nadmiernego lęku lub obserwujesz inne objawy świadczące o zachwianiu zdrowia psychicznego, skorzystaj z usług platformy drnerwica.online.

Bibliografia:

https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.2020.20030305

Baldwin DS, Evans DL, Hirschfeld RM, Kasper S. Can we distinguish anxiety from depression? Psychopharmacol Bull. 2002 Summer;36 Suppl 2:158-65. PMID: 12490832.

Krupnik V. Depression as a Failed Anxiety: The Continuum of Precision-Weighting Dysregulation in Affective Disorders. Front Psychol. 2021 Jul 22;12:657738. doi: 10.3389/fpsyg.2021.657738. PMID: 34366974; PMCID: PMC8339201.