Różne oblicza lęku – zaburzenia lękowe, ADHD i OCD

Objawy nadmiernego lęku należą to jedna z głównych przyczyn zgłaszania się do gabinetu psychoterapeuty czy psychiatry. Jakie są rodzaje zaburzeń  lękowych? Jakie objawy mogą im towarzyszyć?

Objawy zaburzeń lękowych

Zaburzenia lękowe należą do najczęściej diagnozowanych problemów psychicznych – szacuje się, że z powodu nadmiernego lęku cierpi nawet 30 proc. populacji.

Głównym objawem zaburzeń lękowych jest oczywiście nadmierny, przewlekły lęk, nieproporcjonalnie przewyższający rzeczywiste zagrożenie. Może manifestować się na wiele sposobów – od uczucia napięcia i niepokoju i zaburzeń snu przez trudności z koncentracją, aż po objawy chorób somatycznych, czyli symptomy „z ciała”:

• kołatanie serca,
• przyspieszone bicie serca,
• przyspieszony oddech,
• podwyższone ciśnienie krwi,
• zawroty głowy,
• drżenie ciała i rąk,
• wzmożone napięcie mięśniowe,
• bóle brzucha.

Objawy somatyczne, które wywołuje lęk, często utrudniają postawienie prawidłowej diagnozy, ponieważ maskują prawdziwe źródło problemów (więcej dowiesz się z artykułu: Zaburzenia psychosomatyczne, czyli gdy ciało komunikuje emocje).

Wielu pacjentów z zaburzeniami lękowymi doświadcza ataków paniki, które często opisywane są przez nich jako śmierć za życia. To nie przesada. Pacjenci doświadczający lęku panicznego mają wrażenie, jakby umierali, lub silne przeświadczenie, że tak zaraz się stanie.

Rodzaje zaburzeń lękowych

Do najczęstszych zaburzeń, którym towarzyszą objawy lęku, zalicza się:

• zespół lęku uogólnionego (GAD) – zamartwianie się wszystkim, pisanie czarnych scenariuszy, ta postać lęku ma charakter przewlekły,
• zaburzenia lęku społecznego (fobie społeczne) – unikanie sytuacji społecznych, a przede wszystkim strach przed staniem się obiektem oceny przez innych,
• zaburzenia lękowe w postaci fobii prostych (fobii specyficznych) – lęk przed określonymi rzeczami lub sytuacjami, np. pająkami czy przebywaniem w ciasnych pomieszczeniach,
• zaburzenia lękowe z napadami paniki,
• agorafobia – lęk przed miejscami lub zdarzeniami, z których nie ma drogi ucieczki (lot samolotem, stanie w korku),
• zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD) – choć w najnowszej klasyfikacji zaburzeń psychicznych zostały wyodrębnione z grupy zaburzeń lękowych, wciąż jednym z głównych objawów natrętnych zachowań są napady lęku i uczucie napięcia,
• zaburzenia lękowe związane z ciężkim stresem: zespół stresu pourazowego i zaburzenia adaptacyjne,
• hipochondrię,
• zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane.

Zaburzenia lękowe – jak się mają do ADHD?

ADHD (czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) to zaburzenie neurorozwojowe, które, mówiąc w uproszczeniu, charakteryzują trzy główne objawy: impulsywność, zapominanie oraz trudności z koncentracją i zabieraniem się za wykonywanie zadań.

Trudności z kontrolowaniem emocji

Osobom z ADHD trudniej przychodzi kontrola emocji. Łatwiej wybuchają, co wynika ze słabszego funkcjonowania kory przedczołowej – panowanie nad impulsami jest u nich opóźnione, co sprawia, że najpierw działają, a dopiero potem mogą racjonalnie rozważyć ten krok.

Utrata kontroli nad emocjami oraz zaburzenia zachowania wpływają na życie społeczne osób z ADHD – trudniej im nawiązywać i utrzymywać relacje.

Zapominanie

Typowym objawem ADHD jest zapominanie: zarówno o deadline’ach i umówionych spotkaniach, jak i o miejscu odłożenia kluczyków do samochodu czy telefonu. Wynika to z zaburzeń w obrębie:

• pamięci roboczej – umożliwiającej np. wykonanie zadania po zapoznaniu się z instrukcją,
• pamięci długotrwałej, które nie wynikają z biologicznej utraty pamięci, a raczej z nieuporządkowanego przyswajania informacji.

Trudności z koncentracją

Wbrew obiegowej (błędnej) opinii osoby z ADHD nie mają ogólnych problemów z koncentracją. Ciężko im zaangażować się w zadania, które ich nie interesują, czyli… większość „dorosłych” obowiązków. Wynika to z niedoborów dopaminy – „ADHD-owcy” szukają natychmiastowej gratyfikacji.

Nie mogąc zabrać się do pracy czy wykonywania innych obowiązków, czują narastającą presję, niepokój i… lęk.

Zaburzenia lękowe a zaburzenia obsesyjno-kompulsywne

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne charakteryzują się obecnością obsesji (natrętnych myśli, obrazów lub impulsów) oraz kompulsji (powtarzających się czynności, których wykonywanie staje się przymusem). Dla przykładu: częstą obsesją są czyhające na każdym kroku zarazki, powodujące kompulsywne mycie rąk wielokrotnie w ciągu dnia.

Objawy OCD są czasochłonne (zajmują co najmniej godzinę dziennie), powodują istotne cierpienie oraz zaburzają funkcjonowanie w życiu społecznym oraz zawodowym.

Dawniej, ze względu na dominujący lęk, OCD były zaliczane do zaburzeń lękowych. Obecnie w klasyfikacji ICD-11 OCD znajduje się w grupie zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych i pokrewnych.

Lęk w różnych zaburzeniach psychicznych

Opisując różne rodzaje zaburzeń psychicznych, pokazaliśmy, że lęk może towarzyszyć nie tylko zaburzeniom lękowym (co jest dość oczywiste), ale również innym jednostkom chorobowym.

W zależności jednak od przypadku ma inne podłoże i inną dynamikę. Niekiedy to właśnie lęk dominuje w obrazie klinicznym, nawet jeśli nie jest podstawową cechą diagnostyczną, co ma duże znaczenie dla podjęcia skutecznej terapii. Poznajmy różne oblicza lęku.

Lęk w nerwicy lękowej

Zaburzenia lękowe (występujące najczęściej pod postacią zaburzeń lękowych uogólnionych), charakteryzują się lękiem o charakterze przewlekłym. Pacjenci z nerwicą lękową żyją w ciągłym poczuciu zagrożenia, martwią się niemal nieustannie – o zdrowie, finanse, relacje, przyszłość – typowa jest niemożność odprężenia się, nawet jeśli obiektywnie nic złego się nie dzieje. Lęk nie jest związany z konkretną sytuacją (co odróżnia ten rodzaj zaburzeń lękowych od fobii społecznych i fobii specyficznych), lecz ma charakter ogólny i ciągły. Potrafi się zaostrzać, prowadząc do zespołu lęku panicznego.

Tej postaci lęku szczególnie często towarzyszą objawy somatyczne: bóle brzucha i głowy, zaburzenia snu, wzmożone napięcie mięśniowe czy uczucie zmęczenia.

Lęk w ADHD

Lęk w ADHD wynika zwykle z powtarzających się niepowodzeń, krytyki, trudności w szkole lub pracy, a także z niskiej samooceny. Ponadto osoby z ADHD mają obniżoną tolerancję na frustrację, co może prowadzić do wzmożonego napięcia i lęku.

To, co odróżnia lęk uogólniony od lęku związanego z ADHD, to jego „zasięg”. Zobrazujmy to przykładem: koniecznością przygotowania prezentacji do pracy. Co lęka osobę z ADHD? To, że znowu nie może usiąść do komputera, że zamiast działać – wpatruję się w ścianę.

Natomiast w głowie pacjenta z zaburzeniami lękowymi pojawiają się galopujące, czarne scenariusze: nie zrobię prezentacji → wyrzucą mnie z pracy → wszyscy będą się ze mnie śmiać → skończę pod mostem → moje życie straci jakikolwiek sens.

Lęk w OCD

W przebiegu OCD źródłem lęku i niepokoju są obsesje, kompulsje natomiast mają na celu jego obniżenie. Zostańmy przy wcześniejszym przykładzie z zarazkami: to one wywołują napady lęku, który przesadnie staranne mycie rąk chwilowo redukuje.

Niestety, takie działania to mechanizm błędnego koła. Choć kompulsje przynoszą tymczasową ulgę, z czasem nasilają problem – im częściej są wykonywane, tym bardziej wzmacniają lękową reakcję na obsesje.

Czy zaburzenia psychiczne mogą ze sobą współwystępować?

To, że lęk towarzyszy wielu różnym zaburzeniom lękowym i innym zaburzeniom psychicznym, to tylko jedna z trudności diagnostycznych. Druga jest taka, że zaburzenia nerwicowe często ze sobą współwystępują: objawy nakładają się na siebie lub wzajemnie maskują, co komplikuje postawienie trafnego rozpoznania i wdrożenie skutecznego leczenia.

ADHD a zaburzenia lękowe uogólnione

Współwystępowanie ADHD i zaburzeń lękowych szacuje się na około 25 proc., a objawy zaburzeń lękowych mogą znacząco wpływać na obraz kliniczny ADHD, rokowania i sposób leczenia. Udowodniono, że w dzieciństwie lęk uogólniony zmniejsza typowe objawy zahamowania charakterystyczne dla ADHD. W późniejszych okresach życia zaburzenia lękowe pogłębiają deficyty pamięci roboczej oraz nasilają zaburzenia snu.

OCD a zaburzenia lękowe

U 1/3 pacjentów z OCD występują zaburzenia lękowe w postaci lęku uogólnionego. Wiążę się to z nasileniem zachowań unikających, wyższym nasileniem objawów lękowych, częstszym występowaniem napadów paniki, jednak bez agorafobii, fobii społecznej, fobii specyficznych oraz choroby afektywnej dwubiegunowej.

Zaburzenia lękowe a objawy depresyjne

Mówiąc o współwystępowaniu silnego lęku z innymi zaburzeniami psychicznymi, nie sposób nie wspomnieć o depresji. Choć są odrębnymi jednostkami chorobowymi, istnieje znaczne nakładanie się zarówno objawów klinicznych, jak i czynników biologicznych leżących u podstaw obu schorzeń.

Dane wskazują, że współwystępowanie lęku i depresji jest częstsze niż występowanie każdego z tych zaburzeń osobno. Blisko 60 proc. osób z historią depresji doświadczyło również zaburzeń lękowych, a z danych WHO wynika, że lęk i depresja to najczęstsze zaburzenia występujące wspólnie w podstawowej opiece zdrowotnej. Szczególnie lęk uogólniony (spośród innych zaburzeń lękowych) współistnieje z depresją i zwykle ją poprzedza.

Zjawisko to ma poważne konsekwencje – nasila trudności społeczne i psychologiczne, prowadzi także do gorszych wyników klinicznych i rokowań. Wynika najprawdopodobniej z zaburzeń w przekaźnictwie serotoniny i noradrenaliny – brak homeostazy w układach tych dwóch neuroprzekaźników może prowadzić do rozwoju zarówno lęku, jak i depresji.

Popularność zyskuje także nowa teoria, zgodnie z którą lęk i depresja są fenotypowo odmiennymi przejawami wspólnego podłoża neurobiologicznego.

Leczenie zaburzeń lękowych a przyczyna lęku

Zrozumienie przyczyny lęku ma kluczowe znaczenie w doborze odpowiedniej metody leczenia zaburzeń lękowych. Dwoma filarami w leczeniu silnego lęku są:

• leczenie farmakologiczne (leki przeciwlękowe, leki przeciwdepresyjne),
• psychoterapia wg różnych metod (m.in. psychoterapia poznawczo-behawioralna, terapia ericksonowska czy terapia psychodynamiczna).

Niezwykle ważne jest również wykluczenie chorób somatycznych, które mogą objawiać się nadmiernym lękiem lub maskować prawdziwe źródło problemu.

Ten artykuł nie stanowi porady medycznej. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Jeśli cierpisz z powodu nadmiernego lęku lub obserwujesz inne objawy świadczące o zachwianiu zdrowia psychicznego, skorzystaj z usług platformy drnerwica.online.

Bibliografia:

Arnsten AF. The Emerging Neurobiology of Attention Deficit Hyperactivity Disorder: The Key Role of the Prefrontal Association Cortex. J Pediatr. 2009 May 1;154(5):I-S43. doi: 10.1016/j.jpeds.2009.01.018. PMID: 20596295; PMCID: PMC2894421.

D’Agati E, Curatolo P, Mazzone L. Comorbidity between ADHD and anxiety disorders across the lifespan. Int J Psychiatry Clin Pract. 2019 Nov;23(4):238-244. doi: 10.1080/13651501.2019.1628277. Epub 2019 Jun 24. PMID: 31232613.

Sharma P, Rosário MC, Ferrão YA, Albertella L, Miguel EC, Fontenelle LF. The impact of generalized anxiety disorder in obsessive-compulsive disorder patients. Psychiatry Res. 2021 Jun;300:113898. doi: 10.1016/j.psychres.2021.113898. Epub 2021 Mar 23. PMID: 33812219.

Baldwin DS, Evans DL, Hirschfeld RM, Kasper S. Can we distinguish anxiety from depression? Psychopharmacol Bull. 2002 Summer;36 Suppl 2:158-65. PMID: 12490832.