Zaburzenia psychosomatyczne, czyli gdy ciało komunikuje emocje

Psychosomatyka jest dziedziną wiedzy badającą zależności między czynnikami psychicznymi a zdrowiem fizycznym. Innymi słowy analizuje, czy objawy płynące z ciała (jak np. bóle brzucha, bóle głowy, przyspieszone bicie serca czy ucisk w klatce piersiowej) mogą być związane niekoniecznie z chorobą danego narządu, a z napięciem emocjonalnym czy przewlekłym stresem.

Czym jest psychosomatyka?

Pojęcie psychosomatyki pochodzi od połączenia słów psyche (dusza) i soma (ciało). Promuje traktowanie organizmu człowieka jako całości, w której umysł, ciało i myśli nie są oddzielnymi bytami, ale dwoma biegunami jednego systemu.

Korzenie analizowania chorób psychosomatycznych sięgają czasów starożytnych. Wielu ówczesnych myślicieli hołdowało poglądowi, że dusza ma tę samą naturę co ciało, różni ją jedynie większa subtelność, dlatego wyraża emocje i myśli.

Współczesna medycyna psychosomatyczna wyrosła z koncepcji psychoanalizy Freuda, który uważał, że nerwica manifestuje nieuświadomione konflikty wewnętrzne.

Psychosomatyczne podejście do objawów zgłaszanych przez pacjenta jest więc niejako próbą powrotu do tradycyjnego modelu leczenia, w którym w centrum uwagi był człowiek jako całość. Współcześnie, przy ogromie metod diagnostycznych i postępującej specjalizacji lekarzy, często leczy się poszczególne narządy lub objawy – zapominając, że nie funkcjonują one w próżni, ale jako elementy jednego organizmu.

W jaki sposób emocje powodują dolegliwości somatyczne?

Emocje to nie tylko przeżycia – to przede wszystkim chemia. Wzmożone napięcie emocjonalne sprawia, że ciało reaguje kaskadą mierzalnych reakcji, za co odpowiada aktywacja trzech układów: hormonalnego, nerwowego i odpornościowego. Przyjrzyjmy się, co dzieje się w naszym ciele pod wpływem stresu czy napięcia.

Aktywacja układu nerwowego – reakcja „walcz lub uciekaj”

Gdy do mózgu dociera stresor (realny lub wyobrażony), aktywują się:

Układ limbiczny:

• rejestruje zagrożenie emocjonalne lub fizyczne,
• wysyła sygnał alarmowy do całego organizmu.

Część współczulna autonomicznego układu nerwowego:

• tętno i oddech przyspieszają,
• źrenice rozszerzają się,
• dochodzi do zwężenia naczyń krwionośnych i wzrostu ciśnienia krwi,
• trawienie spowalnia.

Aktywacja układu współczulnego przygotowuje organizm do natychmiastowej reakcji – utrzymuje go w stanie gotowości.

Aktywacja układu hormonalnego (oś podwzgórze–przysadka–nadnercza)

Nadnercza, aktywowane przez podwzgórze i przysadkę mózgową, uwalniają kortyzol, hormon stresu, który:

• zwiększa poziom glukozy we krwi (dostarcza energii),
• tymczasowo osłabia reakcje zapalne i odpornościowe,
• poprawia koncentrację.

Układ odpornościowy

Pod wpływem stresu, organizm tymczasowo tłumi odporność, by oszczędzać energię na walkę z zagrożeniem.

O ile krótkotrwały stres jest mechanizmem fizjologicznym i potrzebnym, gdy staje się przewlekły, prowadzi do objawów somatycznych:

• kortyzol przestaje działać ochronnie i negatywnie wpływa na układ krążenia, mózg, odporność i metabolizm,
• dochodzi do przewlekłego stanu zapalnego, który może odpowiadać za rozwój chorób autoimmunologicznych oraz zwiększoną podatność na infekcje i nowotwory,
• zwiększona aktywność układu współczulnego może prowadzić do nadciśnienia tętniczego, zespołu jelita drażliwego, choroby wrzodowej żołądka czy zaburzeń snu.

Aktywacja układu współczulnego i wyrzut kortyzolu wpływają również na przepuszczalność jelit i funkcję bariery skórnej. W efekcie stres utrzymujący się przez długi czas może skutkować chorobami somatycznymi związanymi ze skórą (AZS, łuszczyca) lub trzewiami (zespół jelita drażliwego, refluks).

Objawy zaburzeń psychosomatycznych

Lista symptomów somatycznych, które mogą być skutkami stresu czy zaburzeń psychicznych jest długa. Różne dolegliwości, znacząco zaburzające życie codzienne, mogą dotyczyć wielu narządów i układów, jednak najczęściej obserwuje się:

• bóle brzucha,
• kołatanie serca,
• duszności,
• zaburzenia snu i bezsenność,
• problemy skórne,
• problemy trawienne,
• nudności,
• bóle i zawroty głowy,
• wzmożone napięcie mięśniowe,
• suchość w ustach,
• drżenie rąk.

 

Przyczyny zaburzeń psychosomatycznych

Wyjaśniliśmy już biologiczny mechanizm rozwoju chorób psychosomatycznych. Warto jednak zastanowić się również, dlaczego emocje wpływają na zdrowie fizyczne w ten właśnie sposób.

Do głównych przyczyn zaburzeń psychosomatycznych zalicza się:

• Przewlekły stres: najczęstszy i najgroźniejszy czynnik. Stres przeciągnięty w czasie rozregulowuje funkcjonowanie niemal całego organizmu, wpływając na wiele sfer życia: pracę, relacje, samopoczucie i, oczywiście, zdrowie.
• Traumę i doświadczenia z wczesnego dzieciństwa: doświadczanie przemocy, zaniedbania emocjonalnego czy braku poczucia przynależności pozostawia trwały ślad w układzie nerwowym i może wywoływać somatyzację.
• Tłumione emocje: osoby, które nie potrafią (lub nie mogą) wyrażać uczuć – szczególnie złości, smutku, lęku – często „przenoszą” je do ciała. Ciało staje się „głosem” emocji, z którymi nie radzi sobie psychika.
• Wzorce myślenia i osobowość: zaburzenia psychosomatyczne często towarzyszą perfekcjonizmowi, potrzebie nadmiernej kontroli czy skłonności do zamartwiania się. Ciało bywa wtedy polem walki wewnętrznej, gdy np. domaga się odpoczynku, ale wrodzony perfekcjonizm wmawia mu, że jeszcze na niego nie zasłużyło.
• Wzorce wyniesione z domu: wychowanie w atmosferze lęku, napięcia, milczenia o emocjach oraz komunikaty „nie pokazuj słabości”, „musisz być silny” mogą sprzyjać zaburzeniom psychosomatycznym.

 

Leczenie zaburzeń psychosomatycznych

Oczywiście pierwszym krokiem w radzeniu sobie z zaburzeniami psychosomatycznymi jest wykluczenie ich medycznego podłoża, czyli m.in. wrzodów żołądka, chorób układu krążenia czy nadczynności tarczycy.

W medycynie psychosomatycznej holistyczne podejście do osób cierpiących na „somaty” obejmuje:

• narzędzia medycyny klasycznej (m.in. farmakoterapię: leki przeciwlękowe czy normujące tętno),
• psychoterapię (terapia poznawczo behawioralna, psychodynamiczna, ericksonowska),
• pracę nad relacjami,
• oddziaływanie na ciało (techniki oddechowe, ćwiczenia obniżające poziom stresu, joga, medytacja, zdrowa dieta).

 

Sygnały ostrzegawcze, czyli kiedy warto szukać pomocy

Kiedy ciało zaczyna mówić, warto go posłuchać. Po czym poznać, że dolegliwości mogą świadczyć o zaburzeniach psychosomatycznych:

• objawy utrzymują się mimo prawidłowych wyników badań,
• czujesz nieustające napięcie, masz wrażenie, że w Twoim ciele coś „nie gra”, ale trudno znaleźć uchwytną przyczynę,
• objawy somatyczne pojawiają się lub nasilają podczas narażenia na silny stres,
• czujesz, że wyrażanie emocji nastręcza Ci trudności, unikasz konfrontacji z nimi.

 

Jak częste jest występowanie dolegliwości somatycznych?

Czy objawy somatyczne, które maskują cierpienie psychiczne, są częstym zjawiskiem? Częstszym niż mogłoby się wydawać. Przeanalizowała to Światowa Organizacja Zdrowia. Spośród 1146 pacjentów z 14 krajów, którzy spełniali kryteria depresji, aż 70 proc. jako powód zgłoszenia się do lekarza podało wyłącznie objawy somatyczne. Podkreślmy: prawie 3 z 4 pacjentów trafia do lekarza z fizycznymi problemami, które maskują rzeczywiste źródło problemu. Co to oznacza? Że pacjenci bywają błędnie diagnozowani, a tym samym nieskutecznie leczeni.

Co ciekawe, im więcej objawów fizycznych, tym silniejsze są zaburzenia nastroju i obniżenie funkcjonowania:

• u chorych z maksymalnie jednym objawem, zaburzenia nastroju występowały z częstotliwością 2 proc.,
• w grupie osób cierpiących na 9 lub więcej objawów, zaburzenie nastroju diagnozowano z częstotliwością 60 proc.

Ogólnie rzecz biorąc, obecność jakiegokolwiek objawu fizycznego podwajała prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń nastroju.

Ten artykuł nie stanowi porady medycznej. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Jeśli cierpisz z powodu nadmiernego lęku lub obserwujesz inne objawy świadczące o zachwianiu zdrowia psychicznego, skorzystaj z usług specjalistów drnerwica.online.

Bibliografia

Trivedi MH. The link between depression and physical symptoms. Prim Care Companion J Clin Psychiatry. 2004;6(Suppl 1):12-6. PMID: 16001092; PMCID: PMC486942.

Orzechowska A, Gałecki P. Zaburzenia psychosomatyczne w ujęciu terapeutycznym. Wydawnictwo Continuo, Wrocław 2014.